Lezing: Mattheüs 1
Voorganger: ds. Dick van der Vaart
Gemeente van Christus,
In het schriftgedeelte van vanmorgen staat het geslachtsregister van Jezus. Matteus opent zijn evangelie er mee. Het begint met de woorden: “Overzicht van de afstamming van Jezus Christus, zoon van David, zoon van Abraham. In het Grieks staat er “overzicht van de genesis“ van Jezus. Het geslachtsregister bevat allerlei verwijzingen naar het boek Genesis.
In het geslachtsregister van Jezus komen vier vrouwen voor: Tamar, Rachab, Batseba en Ruth. Vier krachtige vrouwen die ook voor vrouwen en mannen van vandaag identificatiefiguren kunnen zijn. De vijfde vrouw in het geslachtsregister van Jezus is Maria Zijn moeder. Ook zij is en krachtige vrouw. Wanneer de engel Gabriël haar vraagt of ze bereid is moeder van Jezus te worden dan antwoordt ze: “Ik wil de Heer dienen. Mij geschiede naar uw woord.“ Dat is een moedig antwoord. Ze was immers ongehuwd . Een zwangerschap zou haar in opspraak brengen. Maar Maria is niet bang.
Er komen vijf krachtige vrouwen voor in het geslachtsregister van Jezus. Zij kunnen identificatie figuren zijn voor vrouwen en mannen. Vandaag staan we stil ik bij een man uit het geslachtsregister van Jezus: Jozef, de vader van Jezus. Ik denk dat ook hij voor mannen en vrouwen van vandaag een identificatiefiguur zal kunnen zijn.
Het geslachtsregister van Jezus moet worden beschouwd als een kunstwerk als een theologische compositie. Het moet niet worden vergeleken met een stamboom die het resultaat is van genealogisch speurwerk zoals dat tegenwoordig door velen wordt gedaan. Matteus is niet zozeer geïnteresseerd in de biologische afkomst van Jezus maar in Zijn spirituele afkomst.
Matteus wil laten zien dat de spiritualiteit van Jezus niet vreemd is aan de spiritualiteit van het volk Israël maar uit dezelfde bron komt. Abraham werd in Israël beschouwd als de vader van alle gelovigen. Daarom noemt Matteus Jezus ook: “Zoon van Abraham.”
Matteus heeft zijn geslachtsregister zo gecomponeerd dat er allerlei verwijzingen naar het boek Genesis in te vinden zijn. Ik noemde al de eerste zin van het geslachtsregister waarin wordt gesproken over “de genesis“ van Jezus. En het geslachtsregister eindigt met de woorden: “Jakob verwekte Jozef, de man van Maria.“ De vader van Jezus heette Jozef, de vader van Jozef heette Jakob. De genesis van Jezus eindigt met vader Jakob en zoon Jozef. Met precies dezelfde namen eindigt ook het boek Genesis. Jozef de dromer was onderkoning geworden in Egypte. Als onderkoning redt hij zijn vader Jacob en zijn broers van de hongerdood.
Het geslachtsregister is een prachtige compositie. Het moet gelezen worden op spiritueel niveau. Het is kunst, het is beeldspraak. Geen sprookje, geen fabeltje maar ook geen journalistieke of geschiedkundige weergave van de geschiedenis. Beeldspraak, beeldspraak waarmee de Geest ons hart wil raken en ons in beweging wil zetten.
De genesis van Jezus eindig zoals het boek Genesis met Jozef en Jacob. Het boek Exodus begint met het verhaal over de redding van Mozes. Mirjam bedenkt de list van het rieten mandje en redt zo het leven van de man die het volk uit de slavernij zou leiden. De griekse naam voor Mirjam is Maria. Na Jacob en Jozef klinkt ook in het genesis verhaal van Jezus de naam Mirjam/Maria. De Exodus was een nieuw begin voor het volk Israël. Zo is ook de geboorte van Jezus een nieuw begin.
De Jozef uit het boek Genesis was een dromer. In kinderbijbels wordt hij vaak als een wat dromerige jongen afgeschilderd. Zo moeten we hem echter niet begrijpen. Wie dromerig is, is wereldvreemd. Maar dat was Jozef niet. Hij voorzag het ontstaan van een hongersnood en heeft door het nemen van adequate maatregelen voorkomen dat er vele mensen van de hoger zouden omkomen. Hij was geen dromer maar een visionair. Wij zouden zeggen: een staatman met visie. Men begrijpt Jozef het best wanneer men hem beschouwd als visionair.
Op dezelfde wijze moeten we ook Jozef, de vader van Jezus, begrijpen. Hij laat zich in zijn leven leiden door dromen. Maar dat betekent: hij laat zich in zijn leven leiden door een visie op de toekomst. Intuïtief weet hij wat toekomst heeft .
Wanneer Jozef verneemt dat Maria zwanger is overweegt Jozef om in stilte bij haar weg te gaan. Dat zou een daad van liefde geweest zijn. Jozef en Maria waren verloofd. Dat betekende dat Jozef een bruidsschat betaald had aan de familie van Maria. Het ging niet alleen om een liefdesrelatie tussen twee individuele mensen. Er was een contract gesloten tussen families.
Wanneer Maria, waar Jozef vanuit ging, overspel gepleegd zou hebben, dan had zij contractbreuk gepleegd. Officieel stond daar nog de doodstraf door steniging op maar die werd in die tijd al niet meer ten uitvoer gebracht. Maar wanneer haar overspel zou uitkomen zou Maria de rest van haar leven als een paria beschouwd worden. Haar leven zou geruïneerd zijn. Dat wil Jozef haar niet aandoen. Hij besluit in stilte bij haar weg te gaan. Zo zou de schande op hem terecht komen omdat men zou denken dat hij zijn zwangere verloofde in de steek gelaten zou hebben. Een liefdevolle en moedige daad van Jozef !
Dan verschijnt hem een engel in een droom. En die engel zegt: “Jozef, zoon van David, wees niet bang je vrouw Maria bij je te nemen, want het kind dat ze draagt is verwekt uit de Heilige Geest. Ze zal een zoon baren. Geef Hem niet een naam uit je familie maar geef Hem de naam: Jezus.“
Hoe moeten we dit nu begrijpen ? Ik zei al: het gaat om een kunstwerk, om een theologische compositie! Jozef is, net als de Jozef uit het boek Genesis, een visionair. Intuïtief schouwt hij wat toekomst heeft. Wanneer hij het geslachtregister van Jezus leest dan ziet hij de namen van de voormoeders van Jezus: Tamar, Rachab, Ruth, Batseba. Sterke vrouwen, rechtvaardige vrouwen die ieder een belangrijke rol gespeeld hebben in de geschiedenis van Israël. Het bijzondere is dat vanuit het perspectief van het burgermansfatsoen er om alle vier deze vrouwen een waas van onfatsoen hangt: Tamar, deed zich voor als prostituee om zwanger te kunnen worden. Rachab was herbergierster en prostituee, Batseba werd zwanger als gevolg van het machtsmisbruik van David. Ruth was een Moabitische, een volk dat voortgekomen was uit de incestueuze relatie tussen Lot en zijn dochters.
Let wel, ik zeg: vanuit het perspectief van het burgermansfatsoen hangt er een zweem van onfatsoen rond deze vrouwen. Ze waren niet onfatsoenlijk. Ze hadden lef, ze waren zorgzaam en trouw. Jozef zal gezien hebben dat er met Maria precies hetzelfde aan de hand was. Door haar ongehuwd zwanger zijn hing ook om haar een zweem van onfatsoen gezien vanuit het burgermansperspectief. Maar in werkelijkheid was ook zij een krachtige vrouw met lef. Een vrouw die als moeder van Jezus een belangrijke rol in de geschiedenis van Israël zou spelen.
Met een visionair inzicht schouwt Jozef dat Maria een kind zal baren dat een belangrijke rol zal gaan spelen in de geschiedenis van Israël. En hij neemt een moedig besluit. Hij besluit dat hij zijn leven in dienst wil stellen van dit kind. Hij stelt zich dienstbaar op. Wij zouden zeggen: hij is geen macho.
In het geslachtsregister van Jezus klinkt het steeds macho: Abraham verwekte Isaak, Isaak verwekte Jakob, Jakob verwekte Juda enzovoort. Dat klinkt alsof de verwekking van een kind een daad van een man is. Alsof een kind een product van een man is.
En waneer dat zo zou zijn dan zou een zoon ook een voortzetting, een verlengstuk van de vader zijn. Zo wil een dictator zijn macht ook tot na zijn dood verlengen door zijn zoon als opvolger aan te wijzen. Zo ontstaan hele dynastieën van dictators die verandering eeuwenlang kunnen tegenhouden. Zo verandert er nooit iets.
Het mooie van het geslachtsregister van Jezus is, dat er steeds klinkt: die verwekte die en die verwekte die totdat we uitkomen bij Jezus, vlak ervoor staat er nog: “Jakob verwekte Jozef de man van Maria” maar dan staat er: “Bij Maria werd Jezus verwekt, die Christus genoemd wordt.” Er staat dus niet: “En Jozef verwekte Jezus.“ Er staat: “bij Maria werd Jezus verwekt.“ Dat is een passieve vorm. Dat is de goddelijke passieve vorm. Wanneer deze gebruikt wordt, wordt daarmee duidelijk gemaakt dat God Zelf hier handelend aanwezig is. Maar hierbij gaat het niet om de leerstelling van de maagdelijke geboorte. Het gaat hier om beeldspraak. We moeten het lezen op spiritueel niveau! Hiermee wordt duidelijk gemaakt dat Jozef niet als een macho- dictator zijn zoon ziet als een verlengstuk van zichzelf. Jozef wil niet zijn macht voortzetten in de geschiedenis. Hij wil zijn leven in dienst stellen van een nieuwe toekomst. Een toekomst die met Jezus begint. Daarom geeft Jozef niet zijn eigen naam of de naam van zijn vader aan het kind maar hij noemt hem “Immanuël“ wat betekent: “God met ons.”
Jozef is een liefdevolle man. Hij is een man met visie op de toekomst en hij is bereid om zich in dienst te stellen van de toekomst. Hij is een man waar we een voorbeeld aan kunnen nemen. Maria is een vrouw met lef. Ook aan haar kunnen we een voorbeeld nemen. Amen!