Lezingen: Genesis 2, 4-14 Psalm 1
Voorganger: ds. Dick van der Vaart

Gelijkmoedigheid

Het is herfst en de herfst heeft twee gezichten.

 Het ene gezicht dat zijn die mooie zonnige najaarsdagen waarop het nog wel twintig graden kan worden en de zon op de bomen schijnt die getooid zijn in prachtige warme herfstkleuren. Soms lijken ze wel als de braamstruik van Mozes in brand te staan zonder te verteren.

En de lage stand van de zon zorgt voor een strijklicht waarin alles prachtig oplicht. De hemel lijkt op aarde gekomen te zijn.

Maar de herfst heeft ook een ander gezicht. Dat zijn die grijze, grauwe dagen waarop je de zon niet ziet. Dat zijn die grijze dagen waarover de regen een grauwsluier legt en het licht van de lantaarnpalen troosteloos en koud op het natte wegdek schijnt.

Van het eerste gezicht van herfst houdt iedereen. Het tweede gezicht van de herfst hebben sommige mensen zo’n moeite mee dat ze de herfst het liefst zouden willen overslaan. Zij wensen dat het altijd zomer zou zijn.

Maar wanneer je mensen spreekt die een periode in een warm land in het buitenland hebben gewoond dan hoor je van hen dat het het eerste jaar nog wel fijn is om geen herfst mee te hoeven maken maar dat je al spoedig de wisseling van de seizoenen gaat missen.

Deze doorbreekt de sleur en geeft letterlijk kleur en geur aan het jaar.

De wisseling van de seizoenen functioneert vaak als symbool voor de wisseling van de seizoenen in het leven: lente, zomer, herfst en winter worden vaak gebruikt als metafoor voor jeugd, volwassenheid, middelbare leeftijd en ouderdom. En ook hiervoor geldt dat er mensen zijn die kunnen genieten van ieder seizoen van het menselijk leven maar er zijn ook mensen die grote moeite hebben met de herfst en winter van het leven.

De herfst herinnert ons aan de vergankelijkheid van het leven.

Het vallen van de bladeren maakt zichtbaar dat de tijd niet stilstaat maar doorgaat. Het vallen van de bladeren kan je confronteren met de eindigheid van het leven. Dat kan een aangenaam gevoel van relativering opleveren. Dat kan ook angst oproepen.

Wanneer het vallen van de bladeren angst oproept kan de christelijke traditie dan behulpzaam zijn met omgaan met die angst? Kan het geloof ons helpen om een houding te vinden tegenover de vergankelijkheid? Deze vraag heb ik aan de christelijke traditie gesteld en geef u door wat er bij mij, vanuit mijn kennis van de traditie, bovenkwam.

Allereerst: wanneer je het voortdurend voortschrijden van de tijd

Benoemt met het woord: “vergankelijkheid” dan spreek je daarmee onbewust een negatief oordeel hierover uit.  Het woord “vergankelijkheid” is afgeleid van het woord “vergaan”.  En het woord “vergaan” duidt meestal op iets negatiefs. Iets wat mooi was vergaat: rozen verwelken, schepen vergaan, maar onze liefde blijft eeuwig bestaan.

Maar in plaats van over vergankelijkheid te spreken kun je wellicht beter over “veranderlijkheid” spreken. Het leven de werkelijkheid verandert voortdurend. Dat is eenvoudigweg geven met het leven.

Dat hoef je niet bij voorbaat als negatief te kwalificeren. Juist de voortdurende veranderlijkheid schept ruimte voor ontwikkeling en nieuwe kansen.

Een rivier is vaak het symbool voor het voortschrijden van de tijd en de voordurende verandering. Tegelijkertijd en daarin ligt een diepe waarheid verborgen, is een rivier ook vaak het symbool voor God.

In het scheppingsverhaal lezen we dat God de mens de Hof van Eden als levensruimte schenkt. Midden in die hof is een bron. Aan die bron ontspringen vier rivieren die hun weg vinden over heel de aarde. Die bron dat is de bron van levend water. Dat is God Zelf Die rivieren zijn rivieren van levend water. Ze zijn God Zelf.

Zo is de rivier in psalm 1 ook het symbool van God:

“Gelukkig de mens die vreugde vindt in de wet van de Heer hij/zij zal zijn als een boom geplant aan stromend water. Op tijd draagt hij vrucht, zijn bladeren verdorren niet. Alles wat hij doet komt tot bloei.“

De rivier is het symbool van God en de rivier is het symbool van de voortdurende verandering. ”Je kunt geen tweemaal in dezelfde rivier stappen,” zei een Griekse wijsgeer in de oudheid al. Het water waar je in stapt in nooit hetzelfde water.

Nu ben je snel geneigd om jezelf te identificeren met die boom die naast de rivier staat. Je denkt dat jij slechts getuige bent van de voortdurende verandering maar zelf daarbuiten blijft als onveranderlijke boom. Maar dat klopt niet. Ook jij bent deel van de rivier. Ook jij wordt meegevoerd met de rivier.

Sommigen zullen zeggen: wat een mooi beeld, wat een heerlijke relativering van mezelf. Bij anderen kan dat beeld angst oproepen.

Maar dat hoeft niet. Dat hoeft niet omdat die rivier geen grote vijand is maar God Zelf.

Wanneer de constante veranderlijkheid angst oproept kun je op twee manieren reageren. Je kunt je proberen te verzetten tegen veranderingen. Je kunt uit alle macht proberen om alles bij hetzelfde te laten.  Of je kunt je ogen sluiten voor de constante verandering door voortdurend zoveel verandering in je leven aan te brengen dat je de voortdurende verandering niet meer opmerkt.

In het eerste geval probeer je de rivier stil te zetten. In het tweede geval probeer je op de rivier te varen met precies dezelfde snelheid als de rivier stroomt zodat het lijkt alsof hij stilstaat.

Levenskunst is, dat je je durft over te geven aan het stromen van de rivier, dat je er in mee durft te gaan. Maar daarvoor is nodig dat je het stromen onder ogen durft te zien, het kunt toelaten het kunt aanvaarden. En dat kun je alleen wanneer je rust vindt in jezelf. En rust vinden in jezelf kun je wanneer je rust vindt in God.

Psalm 1 leert ons hoe we dat zouden kunnen. Deze psalm is de inspiratiebron geweest voor het gebedsleven in de kloosters. “Gelukkig de mens die vreugde vindt in de wet van de Heer en zich verdiept in Zijn wet, dag en nacht. “ 

Op grond van deze tekst werd het leven in de kloosters ingericht rond het gebed dat dag en nacht plaatsvindt. ’s Morgens om zes en om negen uur, ’s middags om twaalf en om drie uur.  ’s Avonds om zes en om negen uur en midden in de nacht om twee uur.

In het gebed daalden de kloosterlingen af in zichzelf, verenigden zich daar met God en vonden innerlijke rust. Innerlijke rust die hun de gelijkmoedigheid schonk om blijmoedig te aanvaarden wat er tussen de gebedstijden op hen afkwam.

De psalm houdt ook ons voor hoe wij gelijkmoedigheid kunnen ontwikkelen die ons in staat stelt om de voortdurende verandering van ons leven onder ogen te zien om (zoals de Heidelbergse Catechismus zegt) :  “in voorspoed dankbaar te zijn, in tegenspoed geduldig en voor de toekomst dit vast vertrouwen te hebben in onze trouwe God en Vader dat geen schepsel ons van Zijn liefde scheiden zal.”

Amen.